چه کنیم آدم صبور و خوش اخلاقی باشیم؟
با توجه به اینکه اینئ سئوال از دو بخش تشکیل شده است بنده هم آنرا در دو بخش مجزا پاسخ می گوییم .
الف ) راه تحصیل صبر عبارتست از :
۱ – تقویت پایههاى ایمان: هر قدر ایمان انسان به حکمت و رحمت پروردگار بیشتر باشد، صبر او نیز افزونتر خواهد بود. امیرمؤمنان(ع) مىفرماید: «اساس و ریشه صبر، ایمان و یقین خوب نسبت به خداوند است».(۱)
۲ – رابطه با خدا: انسان در پرتو یاد خدا و نماز ارادهاى نیرومند و ایمانى استوار پیدا مىکند و همه مشکلات براى او آسان مىگردد. قرآن مجید مىفرماید: «واستعینوا بالصبر و الصلاه و آنهالکبیره الا على الخاشعین؛ در زندگى از صبر و نماز کمک بگیرید، هر چند این کار جز براى خاشعان سنگین و گران است».(۲)
۳ – شناخت راز و رمز مشکلات: اگر کسى بداند که وجود بلا و مصیبت در زندگى بشر چه اثرى دارد، آن را با آغوش بازمىپذیرد، در روایات معصومین از شداید به عنوان الطاف خداوندى یاد شده است. امام صادق (ع) مىفرماید: «خداوند مؤمن را با بلا دلجویى مىکند، چنان که مرد با هدیهاى که از سفر براى خانوادهاش مىبرد، از آنها دلجویى مىکند.»(۳)
۴ – توجه به آثار اخروى صبر: توجه به پاداش اخروى صبر، مرارت و سختى مشکلات را شیرین و آسان مىسازد. امام صادق (ع) مىفرماید: «هر کس از مؤمنان که به بلایى گرفتار شود و صبر کند، براى او اجر هزار شهید است». (۴)
۵ – توجه به گذرا بودن بحرانها: مشکل و محنت روزگار هر چه باشد، مقطعى و گذرا است. قرآن مجید به همه افراد نوید مىدهد که همیشه در کنار سختىها آسانى وجود دارد.(۵)
۶ – توجه به افراد پایین دست: نظر افکندن به کسانى که با مشکلات بزرگترى دست به گریبان هستند، تحمل شدائد را آسان تر مىسازد.
۷ – الگو پذیرى از اولیاى خدا: با بررسى اجمالى زندگانى بزرگان در مىیابیم که آنها همواره با مشکلات روبه رو بودهاند. با الگوگیرى از بزرگان مىتوان شیوه مقابله با مشکلات را آموخت. این موضوع را خداوند به پیامبرش گوشزد مىکند و مىفرماید: «صبر کن، همان گونه که پیامبران اولوالعزم صبر کردند». (۶)
۸ – آمادگى روحى: اگر کسى دنیا را آن طور که هست بشناسد، در پیش آمدهاى ناگوار زندگى خود را نمىبازد، چون مىداند جهان طبیعت سراى دگرگونى و تحول است. امام على (ع) مىفرماید: «کسى که دنیا را بشناسد، هرگز به خاطر بلا و مشکلات محزون نمىگردد».(۷)
۹ – توجه به آثار جسمانى صبر: صبر و شکیبایى در برابر حوادث زندگى تنها بعد اخلاقى ندارد، بلکه از نظر بهداشت و سلامت جسم نیز فوق العاده مؤثر است. افراد ناشکیبا عمرى کوتاه و توأم با انواع بیمارىها و از جمله بیمارىهاى قلبى و عصبى دارند، در حالى که صابران از عمرى طولانى برخوردارند.
ب ) اگر کسی طالب کسب فضایل اخلاقی و صفات پسندیده باشد باید راه خودسازی و تزکیه نفس را در پیش گیرد . براى خودسازى , عالمان و فقیهان , عرفا و روان شناسان , به تناسب دیدگاه هاى خود, راه هایى ارائه نموده اند. لیکن همه در هدف اشتراک دارند و آن این که باید نَفْس تهذیب شود و سیر الى اللّه کند.
از دیدگاه امام خمینى (ره ) اولین قدم براى تهذیب نفس , تفکر است , و تفکر عبارت است از آن که انسان لااقل در هرشبانه و روز مقدارى ـ حتى اگر کم باشد ـ فکر کند.(۸)
دومین قدم براى خود سازى ـ از دیدگاه امام ره ـ عزم و تصمیم انجام واجبات و ترک محرمات و جبران آن چه در گذشته از واجبات ترک شده است ,(۹) مى باشد.
امام در قدم هاى بعدى : مشارطه و مراقبه و محاسبه را پیشنهاد مى فرمایند. مشارطه آن است که در ابتداى هر روز با خود شرط کند و عهد و پیمان ببندد بر خلاف دستورهاى الهى و دین مقدس گام بر ندارد.
مراقبه , آن است که در تمام ساعات شبانه و روز مراقب و مواظب باشد بر خلاف شرط و پیمانى که بسته ,گام بر ندارد, چون یکى از نشانه هاى مؤمن این است که رعایت عهد و پیمان خود بنماید (والّین هم لاءماناتهم وعهدهم راعون ).(۱۰)
محاسبه , آن است که در پایان هر روز بنشیند و حساب کند چقدر به عهد خود وفا کرده است . اگر دید کاملاًموفق بوده و انحراف و کوتاهى نداشته است , از این بابت خدا را شکر کند. در غیر این صورت غصه بخورد وناراحت شود و از خداوند عذر خواهى کند, چون خداوندِ بزرگ به همهء کارها و اعمالى که به صورت آشکار وپنهانى انجام مى گیرد, آگاهى دارد. فکر نکند اگر گاهى بر خلاف شرط و عهد خود عمل کند, خداوند اطلاع ندارد.
بعضى این را نیز اضافه مى کنند که اگر بر خلاف عهد خود گام برداشت , خود راسرزنش و ملامت نماید و براى خود جریمه بنویسد, مثلاً بگوید: اگر یک بار بر خلاف شرطم عمل کنم , یک روزیا چند روز روزه بگیرم , یا چند تومان به فقیر بدهم و یا فلان عمل خوب را براى رضاى خدا انجام بدهم .
در مرحله کسب اخلاق حسنه دو روش ذکر شده است :
اول هم نشینی با کسی که فضیلت اخلاقی مورد نظر خود را در او دیده ایم . از طریق هم نشینی با چنین شخصی و سعی در تقلید رفتار او می توانیم خلق حسنه مذکور را در خود ایجاد کنیم .
راه دوم آن است که برای مدتی هرچند با سختی و تکلف الگوی رفتاری مورد نظر را در پیش گیریم که در این صورت آن رفتار در ما ملکه شده از آن پس بدون نیاز به یادآوری و مراقبت از ما بروز خواهد کرد .
البته تخلق به یک فضیلت امری تدریجی است و به مرور زمان در انسان تقویت میشود .
پى نوشتها:
۱ – غررالحکم، ج ۲، ص ۴۱۵٫
۲ – بقره (۲) آیه ۴۵٫
۳ – اصول کافى، ج ۳، ص ۳۵۴٫
۴ – همان، ص ۱۴۶٫
۵ – انشراح (۹۴)، آیه ۵٫
۶ – احقاف (۴۶) آیه ۳۵٫
۷ – ابن ابى الحدید، شرح نهج البلاغه، ج ۲۰، ص ۲۷۰٫
۸ – چهل حدیث , ص ۱
۹ – همان , ص ۷
۱۰ – مؤمنون (۲۳ آیهء ۸