دعوت عملی☺

نقش دعوت عملی در سازندگی فرد و جامعه، بسیار مهم و مؤثر است، تا آنجا که حضرت صادق(ع)می ­فرماید:
کونوا دعاه الناس بغیر ألسنتکم؛
با غیر زبان هآیتان مردم را دعوت کنید.
و از حضرت امام علی(ع)چنین حکآیت شده است:
هر کس خویش را پیشوای دیگران قرار داد، باید اصلاح خویش را بر اصلاح دیگران مقدم بدارد و پیش از آن که مردم را با زبان خود دعوت نماید، با سیرت و رفتار خود دعوت کند. کسی که معلم و ادب کننده خویشتن است، به احترام سزاوارتر است از کسی که معلم و مربی مردم است.

در بحث دعوت عملی، هم خود عمل و هم شیوه دعوت، بسیار مهم است. چه کنیم یا چگونه عمل کنیم تا تأثیرگذار باشد؟ و… سؤالاتی اساسی در این زمینه مطرح است. اهل بیت:در روآیت متعددی که دعوت عملی را سفارش می­ فرمایند، به این گونه پرسش ها پاسخ داده اند.

در دعوت عملی چه باید کرد؟

همه افکار و رفتار ما و اخلاق و رعآیت آداب و… در دعوت عملی نقش دارد. در روآیت متعددی از اهل بیت:، مصادیق بارز و ارکان مهم و تأثیرگذار این نوع دعوت بیان شده است. در روآیتی پس از ذکر صفات و اعمالی، می فرماید:

…إن ذلک داعیه؛۳

این [موارد] دعوت کننده است.

از میان روآیتی که در این موضوع حکآیت شده است، یک روآیت۴ نسبتاً جامع را برگزیده و محور بحث قرار می دهیم. از امام صادق(ع)نقل شده است که فرمود:

علیک بتقوی الله و الورع والاجتهاد و صدق الحدیث و أداء الأمانه و حسن الخلق و حسن الجوار. و کونوا دعاه الناس بغیر ألسنتکم. و کونوا زینا و لاتکونوا شینا. و علیکم بطول الرکوع و السجود؛ فإن أحدکم إذا أطال الرکوع و السجود هتف ابلیس من خلفه و قال: «یا ویله أطاع و عصیت و سجد و أبیت»؛۵

بر تو باد به تقوای الهی و ورع و تلاش و راستگویی و امانتداری و خوش اخلاقی و حسن جوار. مردم را با غیر زبان هآیتان دعوت کنید. زینت باشید و مآیه عیب و عار و ننگ نباشید و بر شما باد به طولانی کردن رکوع و سجود؛ پس هرکدام از شما وقتی رکوع و سجودش را طولانی می­ کند، شیطان از پشت سر او فریاد می­زند: «ای وای! او اطاعت کرد و من نافرمانی کردم، و او سجده کرد و من از سجده سر باز زدم».

دعوت عملی باید بر محور مجموعه ­ای از رفتارهای سنجیده مبتنی باشد که در مجموعه کلام امام صادق(ع)آمده است. اینک هر کدام را به اختصار توضیح می دهیم.

۱- تقوا

تقوا از ماده «وقآیه» به معنای نگهداری است و در فرهنگ قرآن و روآیت، عبارت است از حفظ نفس از مخالفت اوامر و نواهی حضرت حق و در طلب رضآیت او بودن.۶

در باره مراتب و معنای تقوا، سخن فراوان است؛ ولی در این نوشتار، به یک روآیت نورانی در شرح و توضیح تقوا اکتفا می­ کنیم. طبق روآیتی که از امام صادق(ع) حکآیت شده، تقوا بر سه گونه است:

نوع اول، تقوای بالله فی الله است؛ یعنی در راه خدا و برای خدا از هرچه غیر خدا است، گذشتن. هر کس به این مرتبه رسید، به واسطه ترس از افتادن به دام حرام و شبهه، حتی از بعضی کارهای حلال نیز پرهیز می کند. این مرتبه، بالاترین مرتبه تقوا است که به آن، تقوای خاص الخاص هم می­ گویند.

دوم، تقوای من الله است که به معنای گذشتن از شبهه به واسطه خوف از حرام است و این، تقوای خواص می باشد.

سوم، تقوای از جهنم و عذاب است؛ یعنی به سبب ترس از عذاب و عقاب ترک حرام می­کند و این، تقوای عوام الناس است.

سپس حضرت می ­فرماید:

تقوا و پرهیزکاری، مانند آبی است که در نهری روان باشد و این سه مرتبه تقوا، مانند درختانی هستند که بر لب آن نهر، غرس شده باشند که به قدر لطافت و ظرفیت خود، از آن نهر آب استفاده می کنند و خلق هم از این درختان به طور مختلف بهره مند می­ شوند.۷

۲- ورع

ورع، عبارت است از نگهداری کامل و حفظ نفس در آخرین مرتبه و در عین حال، هراسان بودن از لغزش، یا سخت گیری بر نفس است برای تعظیم حق.۸

امام خمینی۱درباره مراتب ورع می نویسند:

ورع عامه، اجتناب از کبائر است و ورع خاصه، اجتناب از مشتبهات است برای خوف وقوع در محرمات. ورع اهل زهد، اجتناب از مباحات است، برای احتراز از وزر آن، و ورع اهل سلوک، ترک نظر به دنیاست برای وصول به مقامات، و ورع مجذوبین، ترک مقامات است برای وصول به باب الله وشهود جمال الله و ورع اولیا، اجتناب از توجه به غآیت است.۹

۳- اجتهاد

اجتهاد، همان تلاش وکوشش و به کارگیری توان در عمل است که سعی نامیده می ­شود. اجتهاد و تلاش و کوشش، آنجا شکل می ­گیرد که فرصت ها محدود باشند و انسان، میان آنچه انجام داده و آنچه می تواند یا باید انجام دهد، مقایسه­ ای انجام دهد.

انسان، به همان نسبت که به چیزی عشق و علاقه دارد، خوف و خشیت جدایی و فقدان آن را هم دارد. این عشق و ترس، زمینه ورع و اجتهاد است و این دو با هم، سازنده هستند و یک دیگر را متعادل می­ کنند. اجتهاد بدون ورع، باعث می­ شود انسان از هر راهی برود و هر کوششی به خرج دهد؛ اما ورع و حالت ترس از جدایی و محرومیت در انسان، باعث اجتهاد و سعی و تلاش جهت دار می شود.

می توان زمینه ­های شکل گیری تلاش وکوشش و اجتهاد را در سه نکته بیان کرد:۰۱

الف. فرصت محدود: انسان، تا به این باور نرسد که فرصت کم، و کار زیاد است، دست به تلاش نخواهد زد؛ برای مثال، برای بدهی ده میلیونی خود که باید تا ده سال دیگر بپردازیم، به اندازه پرداخت بدهی ده هزار تومانی فردا تلاش نمی ­کنیم. انسان، با فرصت­های محدود و مهلت­ های مشخص، کوشاتر می ­شود.

ب. جایگاه مناسب: این که بدانیم هر کاری در زمان و جایگاه مناسب خودش مفید و اثرگذار است، و در زمان و جایگاه نامناسب، بی­ اثر و بی ­فایده است، انسان را به تلاش فرا می خواند؛ همان طور که برای حرکت اتومبیل، قطره ­های بنزین در جایگاه خود، کار ساز هستند؛ ولی صدها لیتر بنزین در فضای آزاد، بی­ حاصل و حتی خطرناک است. جایگاه مناسب را در جریان عاشورا دقیق­ تر می ­توان شناخت. در طول تاریخ و بعد از جریان عاشورا، کسان زیادی به یاری حسین(ع)شتافتند و حتی قاتلان آن حضرت را کشتند و خودشان هم در این راه کشته شدند؛ ولی اگر خون این ها در زمان مناسب و جای مناسب می­ جوشید، چه بسا نتیجه به گونه ای دیگر رقم می خورد.

ج. سعی و نسبت سنجی توان با عمل: آدمی، گاه به حجم عمل، دلخوش می­ شود و به قناعت و غرور می­ رسد؛ اما اگر عمل را با میزان توان خویش بسنجد و با عاملان دیگر و با عمل ­های عاشقانه خود مقایسه کند، از توهم گریخته و ضمن تلاش و کوشش بیشتر، از زیاد شمردن خوبی­ ها و کم شمردن بدی­ ها در امان می­ ماند؛ همان چیزی که امام سجاد۷در دعای مکارم الاخلاق می ­فرماید:

واستقلال الخیر و إن کثر من قولی و فعلی واستکثار الشر و إن قل من قولی و فعلی؛۱۱

خیری که زیادش می­ بینی، عقیم می ماند و شری که اندکش می­ شماری، می ­زاید. باید به عکس رفتار کرد؛ تا تلاش و کوشش و اجتهاد شکل بگیرد و خیرها زیاد شود.

در پایان، نظر شما را به یکی از بیانات عالم ربانی، مرحوم آیت الله العظمی بهجت(ره) درباره ضرورت عمل و سعی و کوشش جلب می کنیم:

… تعلیم و تعلم برای عمل، مناسب است و استقلال ندارند. برای تفهیم این مطلب و ترغیب به آن فرموده ­اند: «کونوا دعه الناس بغیر السنتکم». با عمل بگویید و از عمل یاد بگیرید و عملاً شنوایی داشته باشید. بعضی می­ خواهند معلم را تعلیم نمایند، حتی کیفیت تعلیم را از متعلمین یاد بگیرند. بعضی التماس دعا دارند؛ می­ گوییم: «برای چه؟» درد را بیان می­ کنند؛ دوا را معرفی می­ کنیم؛ به جای تشکر و به کار انداختن، باز می ­گویند: «دعا کنید». دور است آنچه می­ گوییم و آنچه می­ خواهند. شرطیت دعا را با نفسیت آن مخلوط می­ کنند. ما از عهده تکلیف خارج نمی ­شویم؛ بلکه باید از عمل نتیجه بگیریم. محال است عمل، بی ­نتیجه باشد و نتیجه از غیر عمل حاصل شود. این طور نباشد:

پی مصلحت مجلس آراستند

نشستند و گفتند و برخاستند

خدا کند قوّال[=پرگو] نباشیم، فعال باشیم. [مبادا] حرکت عملیه بدون علم بکنیم [و] توقف با علم بکنیم. آنچه می دانیم، بکنیم، در آنچه نمی دانیم، توقف و احتیاط کنیم تا بدانیم. قطعاً این راه پشیمانی ندارد. به همدیگر نگاه نکنیم؛ بلکه نگاه به دفتر شرع نماییم و عمل و ترک را مطابق با آن کنیم. و السلام علیکم و رحمه الله و برکاته.۱۲

نتیجه

دعوت به نیکی ها و تبلیغ معارف دین، پس از تفقه، از وظایف عالمان دینی است که ابزار متعددی نیز دارد. در این نوشتار، «دعوت عملی» از نگاه اهل بیت:مورد توجه واقع شد.

در پاسخ به این که چه عملی انجام دهیم تا دعوت صورت پذیرد، بیان شد: افکار، اعمال و رفتار و اخلاق ما، همه دعوت کننده هستند؛ ولی در روآیت اهل بیت:بر برخی اعمال و رفتار و حالات، تأکید ویژه شده و تصریح شده است که این موارد، دعوت کننده هستند.

برای نمونه، روآیتی را از امام صادق(ع)بیان کردیم و به توضیح بخشی از این روآیت پرداختیم که در آن، به رعآیت تقوا، ورع و اجتهاد توصیه شده بود.

در اولین گام، لازم است انسان حالت خود نگهداری در خود ایجاد کند، تا زمینه ورع در او فراهم شود و با تلاش و کوشش، علاوه بر حفظ تقوا و ورع آن را ارتقا بخشد. تلاش و کوشش عالمانه و همراه تقوا و ورع است که انسان را به سر منزل مقصود می رساند، و گرنه به بیراهه خواهد رفت؛ چنانچه از امام صادق(ع)حکآیت شده است:

هر کس بدون بینش و آگاهی عمل کند، مانند کسی است که به بیراهه می رود؛ پس سرعت حرکت، برای او جز دورتر شدن [از هدف] او را نیفزاید.۱۳

آری؛ اگر تقوا، ورع و کوشش در همه زوایای زندگی ما تجلی یابد، در هر کسی که نظاره گر باشد، تأثیرگذار است و او را دعوت به نیکی ها می کند و اگر موقعیت دعوت با زبان برای چنین شخصی فراهم شود، موثرتر خواهد بود؛ که گفته اند چون سخن از دل براید، لاجرم بر دل نشیند؛ ولی اگر زندگی ما خالی از این حقایق باشد، تأثیر دعوت ما به کمترین میزان می رسد.

…ادامه دارد

پی نوشت

۱- کافی، کلینی، دارالکتب الاسلامیه، تهران، ۱۳۶۵، ج ۲، ص ۷۸٫

۲- نهج البلاغه، حکمت ۷۳٫

۳- کونوا دعاه الناس بغیر ألسنتکم لیروا منکم الورع و الاجتهاد والصلاه و الخیر فإن ذلک داعیه (کافی، ج ۲، ص ۷۸)

۴- البته در این روآیت، برای تأکید، تعبیر «کونوا دعاه الناس بغیر السنتکم» نیز آمده است. علامه مجلسی در شرح این حدیث می نویسند: «بغیر ألسنتکم» یعنی با جوارح و اعمالی که از آن صادر می شود، دعوت کنید؛ اگر چه زبان هم داخل در جوارح می باشد از لحاظ اعمال و نه از لحاظ دعوت (صریح بحار الانوار، ج ۶۸، ص ۸)

۵- کافی، کلینی، دارالکتب الاسلامیه، تهران، ۱۳۶۵ش، ج ۲، ص ۷۸٫

۶- چهل حدیث، امام خمینی، مؤسسه نشر و تنظیم آثار امام خمینی، چاپ بیستم، ۱۳۷۸ش، ص ۲۰۶٫

۷- شرح مصباح الشریعه، عبدالرزاق گیلانی، انتشارات پیام حق، چاپ اول، ۱۳۷۷ش، ص ۵۰۳٫

۸- چهل حدیث، امام خمینی، ص ۴۷۴٫

۹- همان.

۱۰- برای مطالعه بیشتر در این باره، ر.ک: کتاب انتظار، علی صفائی.

۱۱- صحیفه سجادیه، امام سجاد، دفتر نشر الهادی، چاپ اول، ۱۳۷۶، ص ۹۶٫

۱۲- یازده دستور آیت الله العظمی بهجت، دستور هشتم.

۱۳- امام صادق(ع): العامل علی غیر بصیره کالسائر علی غیر الطریق لاتزیده سرعه السیر إلا بعداً ( کافی، ج ۱، ص ۴۳)