اهمیت نماز شب

می‌دانیم که نماز شب(۱) از محبوب‌ترین نمازها و نشانه عشق و محبت به معشوق است. همچنین سرگرمی روح‌بخش مؤمن و سنت پیامبر اکرم(ص) و ائمه(ع) و سیره صالحان می‌باشد. روایات نیز چشم‌انداز وسیعی به این موضوع داشته که ما به اختصار، به آن اشاره می‌نماییم:
امام صادق(ع) می‌فرمایند: هیچ عمل نیکی نیست جز اینکه ثواب روشنی در قرآن برای آن بیان شده، مگر نماز شب که به خاطر اهمیت آن هیچ کسی نمی‌داند چه ثواب‌هایی (که موجب روشنی چشم‌ها می‌شود) برای آنها نهفته شده است.
از پیامبر اکرم(ص) نقل است که فرمودند: هر بنده‌ای که توفیق نماز شب را پیدا کند، از روی اخلاص وضو بگیرد و با نیت پاک و قلب سلیم و بدن خاشع و چشم گریان، پروردگار را بخواند، خداوند نُه صف از ملائکه بی‌شمار را پشت سر او قرار می‌دهد و به عدد آنها درجات معنوی او را بالا می‌برد.
در سخن دیگری آن حضرت چنین بیان می‌نمایند که خداوند به ملائکه می‌گوید: به بنده‌ام نگاه کنید چگونه در نیمه‌شب تاریک به سراغ من آمده، در حالی که خوشگذرانان سرگرم عشرتند و غافلان خفته، شما شاهد باشید که من گناه او را بخشیدم.
با اینکه می‌دانیم کسی همچون حضرت علی(ع) هرگز نماز شب را ترک نمی‌کرد، در عین حال اهمیت موضوع تا آن پایه است که پیامبر اکرم(ص) در وصایایش به آن حضرت فرمودند: تو را به اموری سفارش می‌کنم که همه را حفظ کن، سپس عرض نمودند: خداوندا، او را بر انجام این وظایف یاری فرما، تا آنجا که سه بار تکرار نمودند: علیک بصلوه اللیل: بر تو باد به نماز شب. پیامبر اسلام(ص) به جبرئیل فرمودند: مرا پند ده (البته لازم به ذکر است که حضرت احتیاجی به پند نداشتند، در واقع این نصایح گرچه خطاب به پیامبر اکرم (ص) می‌باشد ولی قابل استفاده برای دیگران است) جبرئیل گفت: ای محمد(ص) هر چه می‌خواهی عمر کن اما بدان که سرانجام خواهی مرد و به هر چه می‌خواهی دل ببند، اما بدان سرانجام از آن جدا خواهی شد و هر عملی می‌خواهی انجام ده ولی بدان سرانجام، عملت را خواهی دید، و نیز بدان که شرف مؤمن نماز شب اوست و عزتش خود داری از ریختن آبروی مردم است.
این اندرزهای ملکوتی جبرئیل که همه حساب شده است، نشان می‌دهد که نماز شب آنچنان شخصیت و تربیت و روحانیت و ایمانی به انسان می‌دهد که مایه شرف و آبروی اوست همانگونه که ترک مزاحمت نسبت به مردم، سبب عزت خواهد شد.
امام صادق(ع) می‌فرمایند: سه چیز است که افتخار مؤمن و زینت او در دنیا و آخرت است نماز در آخر شب، و بی‌اعتنایی به آنچه در دست مردم است، و ولایت امام از اهل بیت پیامبر(ص).
حضرت رسول اکرم(ص) بهترین افراد را کسانی می‌دانند که در سخن گفتن مؤدبند، گرسنگان را سیر می‌کنند و در شب هنگام که مردم خوابند نماز می‌خوانند.
همچنین آن حضرت فرمودند: دو رکعت نماز در دل شب بهتر است به سوی من از دنیا و آنچه در دنیاست. و در روایت دیگری بیان نمودند: کسی که نماز شب بخواند صورت (و سیرتش) در روز نیکو خواهد بود.
در حدیثی از امام صادق(ع) می‌خوانیم: سه چیز از عنایات مخصوص الهی است، عبادت شبانه (نماز شب) و افطار دادند به روزه داران، و ملاقات برادران مسلمان (مؤمن).
حضرت علی(ع) نیز در باب مواهب این عبادت می‌فرمایند: قیام شب موجب صحت جسم و خشنودی پروردگار و در معرض رحمت او قرار گرفتن و تمسک به اخلاق پیامبران می‌شود.
پیامبر اکرم(ص) در حدیثی نماز شب‌خوان‌ها را خوشروترین مردم می‌نامد زیرا آنها شب را برای خداوند سبحان نماز می‌گذارند و خدا هم با نور خویش آنها را می‌پوشاند (مسلماً این نور به خاطر آن است که آنها این عمل را فقط برای خدا و جلب رضای او انجام می‌دهند).
و در روایت دیگری داریم که خانه‌هایی که در آنها نماز شب خوانده شود و قرآن تلاوت گردد، برای اهل آسمان بدرخشد، چنانچه ستارگان برای اهل زمین می‌درخشند.

آثار و فوائد نماز شب در دنیا، برزخ و قیامت
مواردی از آثار نماز شب، که در روایات متعددی به چشم می‌خورد عبارت است از: تحکیم پایه‌های تقوا در دل و جان، تقویت ایمان، تهذیب نفوس، تربیت معنوی انسان، پاکی قلب، گرفتن نیرو برای تصفیه روح و حیات قلب، تقویت اراده و تکمیل اخلاص و نیز بیداری فکر و اندیشه، و اما فوائد دیگری را که معصومین(ع) نقل نموده‌اند در سه قسم ذیل، جمع می‌گردد.

فوائد نماز شب در دنیا
نماز شب، اسلحه‌ای است بر علیه دشمنان، که سبب خشنودی پروردگار و در معرض رحمت او قرار گرفتن و تمسک به اخلاق پیامبران شده، ناراحتی شیطان را به دنبال داشته و موجب دوستی فرشتگان و نور معرفت و اجابت دعا و پذیرفه شدن کارها، برکت در روزی، ریزش گناهان و باز داشتن از گناه و رفع مشکلات می‌گردد. همچنین خاموشی خشم خداوند، نورانیت صورت و دل، بی‌توجهی به دنیا، پیوسته ذکر خدا را بر لب داشتن، امید به حق، خواب اندک، گشایش درهای آسمان، رسیدن به خیر و سعادت، درمان بیماری‌ها و سلامتی بدن و خوشبویی انسان را به دنبال دارد، ضمناً مایه تقرب الهی، تقویت نور چشم، از بین رفتن غم، ادا شدن قرض، نیکویی اخلاق، نورانیت در منزل، آرامش بدن، طولانی شدن عمر و بالاخره احسان و پاداش نیک از خداوند می‌شود.

فوائد نماز شب در برزخ
نماز شب میانجی بین ملک‌الموت و نمازگزار است و موجب ورود نوری در قبر، خروج از قبر به صورت نورانی، نجات از وحشت قبر، مونس انسان و چراغی در قبر، مانع فشار و عذاب قبر، شفیع نمازگزار در قبر، بستری در زیر او در قبر و پاسخ نکیر و منکر و همدم و دیدار کننده او در قبرش تار روز قیامت می‌گردد.

فوائد نماز شب در قیامت
وقتی قیامت شود نماز شب، سایه بالای سر نمازگزار، تاج و لباسی بر سر و تنش و نوری که در برابر او پیش رود (و راه تاریک را برای او روشن کند) و حایل و پرده‌ای بین او و آتش خواهد بود، همچنین موجب سنگینی در میزان اعمالش، حجت بین او و خداوند تعالی، عبور از پل صراط به صورت سریع، آسایش طولانی در مواقف قیامت (البته به شرط طولانی بودن قنوت نماز وتر)، رسیدن نامه اعمال به دست راست، دفع سوزش آتش قیامت، آزادی از جهنم (اگر یک شب تمام به عبادت به سر برد)، نجات از عذاب، گریان نبودن چشم در قیامت (البته به شرط اینکه در دنیا به حرام نیفتد و در شب‌ها بیدار و گریان باشد)، توشه و زینت برای آخرت و بالاخره کلیدی است برای بهشت و سبب ورود به آن (و انشاءالله قرار گرفتن در جوار رحمت حق) می‌شود.

محرومیت از نماز شب و عواقب ترک آن
همانطور که می‌دانید خلوت‌نشینی آنقدر اهمیت دارد که جز پاکان و نیکان موفق به این عمل نمی‌شوند، به عبارت دیگر شخصی مجرم و گناهکار از این توفیق محروم می‌شود. ائمه(ع) این موضوع را چنین متذکر شده‌اند:
مردی نزد حضرت علی(ع) آمد و عرض کرد، من از نماز شب محروم شدم، امام فرمودند: تو کسی هستی که گناهانت تو را به بند کشیده است.
و نیز امام صادق(ع) به یکی از یارانش فرمودند: قیام شب را برای عبادت فراموش مکن، مغبون است کسی که از قیام شبانه محروم گردد.
و در حدیث دیگری از امام صادق(ع) چنین بیان شده است که انسان گاهی دروغ می‌گوید و سبب محرومیتش از نماز شب می‌شود، هنگامی که از نماز شب محروم شد از روزی (و مواهب مادی و معنوی) نیز محروم می‌گردد.
حضرت علی(ع) در این مورد فرمودند: طمع مکن در سه چیز با سه چیز: طمع مکن در بیداری شب با پر خوردن، و در نور صورت با خوابیدن در جمیع شب، و در امان از دنیا با صحبت با اهل فسق.
از امام صادق(ع) روایت شده که در میان آفریدگان خداوند، کسی بیشتر مورد خشم اوست که شب چون لاشه مرداری بیفتد و روز را به تنبلی و بطالب بگذراند.
همچنین آن حضرت در مور خواری کسی که نماز شب را سبک شمارد و آن راترک کند فرمودند: هر کسی نماز شب نخواند از شیعیان ما نیست.
پیامب اکرم(ص) در این زمینه می‌‏فرمایند: کسی نیست مگر آنکه فرشته‌ای دارد که شبی دو بار او را از خواب بیدار می‌کند و می‌گوید: بنده خدا، بلند شو یاد پروردگارت بکن و بار سوم اگر بیدار نشد شیطان در گوشش حدث اصغر می‌کند، و روز قیامت ورشکسته و بیچاره می‌آید. (توجه به این روایات، اهمیت نمازهای فریضه و عواقب ترک آن را یقیناً خیلی بیشتر است گوشزد می‌نماید).
بنابراین دلیل اینکه بعضی موفق به بیداری در شب نمی‌شوند و در خواب می‌مانند این است که از اول شب تا نزدیک نیمه شب در مجلس‌هایی می‌نشینند و در چیزهایی فرو می‌روند که نه تنها بی‌فایده و لغو می‌باشد، بلکه مواردی است که از آنها نهی ‌شده‌اند مانند غیبت، تهمت و دروغ و … و تا خِرخِره می‌خورند و می‌آشامند، بعد در نرم‌ترین تشک‌ها و بهترین جاها می‌خوابند، البته شخصی که پس از این کارها، و اینچنین به خواب رفته باشد برای نماز شب در خواب خواهد ماند زیرا نه تنها از اول شب وسایل خواب را به اختیار خودش آماده کرده، بلکه او اصلاً به نیت یا امید بیداری نخوابیده است.

شیطان و نماز شب
می‌دانیم که شیطان حتی در نمازهای فریضه‌ (واجب) نیز ما را به طرق مختلف فریب می‌دهد تا یا از اول دقت به تأخیر افتد یا بدون حضور قلب باشد و یا بخصوص در نمازهای صبح که خواب را شیرین جلوه می‌دهد و باعث فوت شدن نماز ادا و از دست دادن فیض آن می‌شود. از پیامبر اکرم(ص) و ائمه(ع) نیز روایاتی در این زمینه موجود است.
روزی رسول خدا(ص) به اصحاب خود فرمودند که احدی از شما نیست مگر اینکه شیطان به هنگام خواب، سه گره بر پشت او می‌زند و در مکان هر گرهی عبارت «علیک لیل طویل فارقد» یعنی شب دراز است بخواب، موجود می‌باشد. سپس هرگاه شخصی بیدار شود و ذکر خدا کند یک گره گشوده گردد، و اگر وضو گرفت یک گره دیگر گشوده شود و اگر نماز خواند گره سوم نیز گشوده گردد سپس داخل صبح شود به حال نشاط و پاکیزه نفسی و الا صبح کند در حالی که خبیث‌النفس، مکدر، سنگین و کسل است.
امام باقر(ع) می‌فرمایند: از برای شب، شیطانی است که او را «رها» می‌گویند، سپس هرگاه بنده‌ای از خواب بیدار شود و اراده برخاستن برای نماز شب کند آن شیطان به او می‌گوید حالا وقت برخاستن تو نیست، سپس دفعه دیگر که بیدار شود و بخواهد برخیزد آن شیطان گوید که زود است و به همین منوال مانع از برخاستن او شده و تا طلوع فجر او را حبس کند، آنگاه در گوش او حدث اصغر کرده از او بگذرد در حالی که دم خود را می‌جنباند و به خود می‌بالد.
امام صادق(ع) نیز در روایتی چنین می‌فرمایند: قلب هر مؤمن دو گوش دارد، گوشی که در آن وسواس خناس می‌دمد و گوشی که در آن فرشته می‌دمد و خداوند مؤمن را به وسیله آن تقویت می‌کند. مفسران در تفسیر جمله «… و ایدهم بروح منه…» (مجادله: ۲۲)
«… او کمک کرد ایشان را با روحی (فرشته‌ای) از خود…». در ضمن بیان پاداش‌هایی که خداوند به حزب الله می‌دهد به این مطلب اشاره نموده‌اند:
بله، انسان با انجام اعمال خلاف شرع و فراموش کردن یاد خداوند، در زمره حزب شیطان قرار می‌گیرد و نه تنها راه ورود شیطان را به درون خود سهل و هموار می‌سازد بلکه از ایادی و عمال و اعوان و انصار و لشکر شیطان، برای گمراه ساختن دیگران قرار می‌گیرد. و به همین دلیل است که خداوند مهربان در سور مختلف قرآن کریم، شیطان و ویژگی‌ها و اعمال او را به ما شناسانده و در سوره ناس به ما سفارش می‌کند که از شر شیطان جن و انس به او پناه ببریم. آری «او بهترین متوکل و حافظ و محبت‌کننده است». «فالله خیر حافظا و هو ارحم الراحمین» (یوسف: ۱۲) پس در ابتدای هر روز و شب «تمام امور و کارهایمان را به او واگذار کرده و بر او توکل کنیم که او نسبت به (مصلحت) بندگان (آگاه) و بیناست». «افوض امری الی الله ان الله بصیر بالعباد». (غافر، ۴۴).
و این دستوری است از طرف بهترین دوست و یاور ما. امید که همه عاقبت به خیر باشیم. انشاءا…

منابع:
۱٫ تفسیر نمونه: آیت‌ا… مکارم شیرازی
۲٫ مفاتیح‌الجنان: حاج شیخ عباس قمی
۳٫ فضایل و آثار نماز شب: عباس عزیزی